Review Sách ‘Homo Deus: A Brief History of Tomorrow’

Đặt mua sách tiếng Anh Homo Deus của Yuval Noah Harari tại Tinoreadingroom.com
Instagram photo by @vojtechveskrna

Tôi vẫn suy nghĩ về những câu hỏi hóc búa ấy sau khi đọc tác phẩm Homo Deus, một tuyệt phẩm mới của tác giả Yuval Noah Harari.

Melinda và tôi rất thích cuốn sách trước của Harari, Sapiens, cuốn sách lý giải làm thế nào giống loại của chúng ta có thể thống trị Trái Đất. Sau khi hai chúng tôi hoàn tất đọc Sapiens, nó đã trở thành cuộc trò chuyện thú vị trong giờ ăn tối tại gia đình Gates suốt hàng tuần liền. Nên khi Homo Deus được xuất bản vào đầu năm nay, tôi nhanh chóng đặt mua một quyển và ngấu nghiến nó trong chuyến dã ngoại gần đây của gia đình.

Và tôi mừng vì tôi đã đọc. Homo Deus của Harari cũng có một âm điệu thách thức và dễ đọc hệt như Sapiens. Thay vì nhìn lại những gì Sapiens đã có, cuốn sách nhìn vào tương lai. Tuy tôi không thực sự đồng tình với tất cả mọi điều tác giả đề cập, nhưng anh đã thành công trong việc vẽ nên một bức tranh đáng suy ngẫm về những điều gì có thể nhân loại chúng ta đang đón đợi.

Homo Deus tranh luận về những nguyên tắc có hệ thống của xã hội sẽ thay đổi lớn trong thế kỷ thứ 21, với những hậu quả để đời. Cho đến bây giờ, những điều tái định hình lại xã hội – những điều chúng ta dùng để đánh giá chính mình – đã là một vài tổ hợp của những quy chế tín ngưỡng cách để sống một cuộc sống tốt, và những mục đích trần tục khác như dẹp bỏ bệnh tật, nạn đói, và chiến tranh. Chúng ta đã sắp xếp để cung ứng những nhu cầu cơ bản của con người: để vui, khỏe mạnh, và điều khiển môi trường xung quanh mình. Khi những mục đích này của con người đi đến một kết luận logic, Harari cho rằng con người chúng ta thay vào đó đang thực sự tranh đấu cho “niềm vui sướng, sự bất tử, và tính thần thánh.”

Thế giới sẽ như thế nào nếu chúng ta thực sự đạt được những điều trên? Đây không phải là sự suy đoán trong những phút nhàn rỗi. Chiến tranh và bạo lực đang ở mức thấp nhất trong lịch sử và vẫn đang giảm dần. Những sự tiến bộ của khoa học và công nghệ sẽ giúp con người được sống lâu hơn và càng đi sâu để chấm dứt nạn đói và bệnh tật.

Tại đây Harari vẽ nên một ý tưởng điên rồ nhất: Tuy tốt, nhưng việc đạt được mơ ước để trở nên vui sướng, bất tử và thần thánh có thể là một tin buồn đối với nhân loại. Anh dự đoán một tương lai tiềm năng nơi một số nhỏ những tầng lớp thượng lưu nâng cấp bản thân họ qua công nghệ sinh học và kỹ thuật gen, để lại phần lớn xã hội đằng sau và tạo nên những giống loài thần thánh như cái tên gọi của sách, Homo Deus; nơi trí tuệ nhân tạo “biết rõ về chúng ta hơn chúng ta biết về chính mình”; và là nơi những tầng lớp như các vị thần này và những robot cực tinh nhuệ cho rằng phần còn lại của loài người là dư thừa.

Harari đã viết rất tốt cách chúng ta có thể đi đến tương lai tàn nhẫn này. Nhưng tôi lại lạc quan hơn anh để khẳng định rằng tương lai của chúng ta chưa được định sẵn một chút nào.

Anh cho rằng quá trình phấn đấu của loài người đến vui sướng, bất tử, và thần thánh luôn gắn liền với sự bất công – một số người sẽ nhảy vọt về trước, trong khi số lớn khác bị đẩy về phía sau. Tôi đồng tình với điều này, bởi khi những cải cách ngày càng tăng dần, nó sẽ không tự động mang lợi cho tất cả mọi người. Cụ thể mà nói, những thị trường tư nhân phục vụ cho nhu cầu của người dân bằng tiền, và thường bỏ quên nhu cầu của những người nghèo. Nhưng chúng ta có thể nỗ lực xóa bỏ khoảng cách này và thúc đẩy thời gian những cải cách này lan rộng. Ví dụ, chúng ta thường sẽ mất hàng thập kỷ để tạo ra những vắc-xin cứu sinh được phát triển trong thế giới người giàu và rồi mới đến thế giới người nghèo. Bây giờ – nhờ vào những nỗ lực của các công ty dược, những tổ chức, và chính phủ – đã có những trường hợp thời gian di chuyển (từ giàu đến nghèo) chỉ kéo dài dưới một năm. Chúng ta nên cố gắng thu hẹp khoảng trống này thêm nữa, nhưng một điểm lớn cần chú ý: sự bất công bằng là không thể tránh khỏi.

Thêm vào đó, tôi cho rằng, bối cảnh robot-thống-trị là một điều rất thú vị để nghĩ về. Đúng là trí tuệ nhân tạo đang ngày càng phát triển và mạnh mẽ, chúng ta cần đảm bảo nó phục vụ cho nhân loại và không phải theo hướng ngược lại. Nhưng đây là một vấn đề kỹ thuật – mà bạn có thể gọi là một vấn đề kiểm soát. Cứ cho rằng chúng ta duy trì sự kiểm soát này. Nhưng nếu khi chúng ta giải quyết các vấn đề lớn như nạn đói và bệnh tật, và thế giới ngày càng trở nên hòa bình: Vậy mục đích của nhân loại còn là gì khi đó? Những thử thách nào chúng ta cần phải có, phải giải quyết nữa?

Ở cái phiên bản này của tương lai, mối lo lớn nhất của chúng ta không phải là sự tấn công, thống trị của những con robot nổi loạn, nhưng là về việc thiếu mục đích.

Tôi suy nghĩ về câu hỏi này dưới mức độ cuộc sống của riêng mình. Gia đình tôi đã cho cuộc sống tôi mục đích – trở thành một người chồng, người cha và người bạn tốt. Cũng giống như tất cả các phụ huynh khác, tôi muốn con mình có những cuộc sống hạnh phúc, khỏe mạnh và đong đầy. Nhưng nếu như một cuộc sống như vậy chắc chắn sẽ xảy ra với tất cả trẻ con trên Trái Đất này? Điều đó sẽ thay đổi vai trò của người làm cha, làm mẹ đến mức nào?

Harari đã viết rất tốt giải thích vấn đề về mục đích này. Và anh xứng đáng được mọi người biết đến khi dám mạo hiểm đưa ra câu trả lời cho nó. Anh cho rằng việc tìm kiếm một mục đích mới đòi hỏi ở chúng ta sự phát triển về tôn giáo mới – sử dụng từ theo hướng rộng lớn hơn mọi người thường nghĩ, một từ như “những nguyên tắc có hệ thống dẫn dắt cuộc sống của chúng ta.”

Rủi thay, tôi không hoàn toàn thỏa mãn bởi câu trả lời của anh về câu hỏi mục đích này. (Công bằng mà nói, tôi chưa từng thỏa mãn bởi bất kỳ câu trả lời nào tôi đã thấy từ những người thông minh như Ray Kurzweil đến Nick Bostrom, hoặc bởi chính câu trả lời của mình.) Trong đoạn cuối của sách, Harari nói về một tôn giáo mang tên Dataism, một tôn giáo hướng đến mục đích cao cả là nâng cao dòng thông tin. Dataism “không ảnh hưởng đến những trải nghiệm của con người,” anh viết. “Tôn giáo này chỉ không cho rằng con người có giá trị bên trong, nội tại.” Vấn đề ở đây là, Dataism không thực sự giúp phân bổ cuộc sống của chúng ta, bởi vì nó không chịu trách nhiệm về những nhu cầu xã hội của chúng ta. Kể cả trong một thế giới không có chiến tranh hay bệnh tật hay nạn đói, chúng ta vẫn sẽ coi trọng sự giúp đỡ, tương tác, và quan tâm lẫn nhau.

Nhưng đừng để kết luận không thỏa mãn của tôi ngăn bạn đọc Homo Deus. Đây là một tác phẩm cực kỳ lôi cuốn với rất nhiều ý tưởng mới mẻ và không có quá nhiều điều khó hiểu. Cuốn sách khiến bạn suy ngẫm về tương lai, một cách nói khác, nó giúp bạn suy ngẫm về thực tại. Tôi đề xuất Homo Deus cho Melinda và cô ấy đang đọc nó khi tôi đánh bài review này. Nóng lòng chờ đợi được bàn luận cùng cô ấy trong buổi ăn tối.

Theo Gatesnotes